Xà phòng hóa chất béo — (RCOO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3RCOONa + C₃H₅(OH)₃
Đun chất béo với NaOH đặc trong bát sứ trên kiềng sắt, khuấy liên tục bằng đũa thuỷ tinh: từng liên kết ester lần lượt đứt, mỗi lần một "cánh" acid béo tách ra thành phân tử xà phòng, đến khi cả 3 liên kết đứt thì glycerol mới tách khỏi khung — một chiều, không thuận nghịch. Kết thúc, đổ hỗn hợp vào dung dịch NaCl bão hoà để tách khối xà phòng nổi lên trên.
Phản ứng xà phòng hóa
Đun chất béo (triglyceride) với dung dịch NaOH đặc trong bát sứ, trên kiềng sắt và đèn cồn, liên tục khuấy bằng đũa thuỷ tinh. Từng liên kết ester lần lượt bị thủy phân, giải phóng glycerol và ba phân tử xà phòng (C₁₇H₃₅COONa) — phản ứng một chiều, không thuận nghịch. Kết thúc phản ứng, đổ hỗn hợp vào dung dịch NaCl bão hoà để tách khối xà phòng nổi lên trên.
Phản ứng xà phòng hóa
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH →(t°) 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃
Đun nóng + NaOH → liên kết ester đứt → tạo glycerol và xà phòng. Phản ứng xảy ra hoàn toàn, không thuận nghịch (khác phản ứng ester hóa). Khuấy liên tục bằng đũa thuỷ tinh giúp hỗn hợp tiếp xúc đều với NaOH và tránh khê đáy bát sứ.
Lưu ý: phản ứng cần đun sôi nhẹ liên tục và khuấy đều — nếu ngừng đun trước khi cả 3 liên kết ester đứt, phần chất béo còn lại vẫn giữ nguyên (phản ứng không tự đảo ngược khi nguội). Kết thúc phản ứng, đổ hỗn hợp vào cốc chứa dung dịch NaCl bão hoà: xà phòng ít tan trong NaCl bão hoà nên tách ra và nổi lên trên (hiện tượng "muối kết"), còn glycerol vẫn tan, ở lại lớp dung dịch bên dưới.
Cần đun sôi nhẹ liên tục — phản ứng chỉ xảy ra khi hỗn hợp đủ nóng.
Số liệu trực tiếp
Sẵn sàng. Giọt chất béo (triglyceride) lơ lửng trong dung dịch NaOH đặc. Nhấn "Bắt đầu" rồi đun sôi nhẹ, khuấy đều.